Ibilaldia euskal kostan zehar

"Hiria txikia da eta kale estuak ditu, baina etxeak politak dira eta oro har itxura oso abegikorra du. Kaian eta kale askotan arkuak daude etxeen azpian, eta horretan igartzen da Espainiatik hurbil gaudela, baita teilatu lauetan ere, eta mando asko ikusten direlako joan-etorrian."

HUMBOLDT. Monographie über die Basken.

"Ez dut ezagutzen Miarritze baino leku xarmagarriago eta zoragarriagorik. (…) Miarritze herri zuri-zuria da, teilatu gorri eta kontraleiho berdekoa, belar eta txilarrezko muinoen gainean kokatua, horien uhindurak jarraituz. Herritik irten, duna jaitsi, hondarra oinpean hondoratzen zaigu eta, bat-batean, hondartza leun eta zelaian aurkitzen gara, harkaitz, ganbera, arku, harpe eta haitzuloen labirinto guztiz korapilatuaren erdian: arkitektura bitxia desordenan uhin artera botata dagoena, zeruak urdinez betetzen duena, eguzkiak argi-itzalez, itsasoak aparrez, haizeak zurrumurruz."

Victor Hugo. Alpes et Pyrenées. (1843)

"Donibane Lohitzuneren kokapena miresgarria da. Badia zirkular, atsegingarri, leun, hondartsua du, alde batetik gaztelu eder batez apaindua eta bestetik harkaitz malkartsuz."

Francis TRENCH. Diary of travels in France and Spain. (1845)

"Frantziako aldetik zurezko zubi bat —distirarik gabeko gorriz margotua, gillotinaren kolorea izan arren kontraleiho eta antzekoetarako oso erabilia— dago Bidasoaren gainean, eta ibai hau, Mantxako itsasartea bezala, elkarrenganako ezinikusi handia duten bi nazioren artean doa."

Richard FORD. The Handbook for travellers in Spain, and readers at home. (1833)

"Sartu ate nagusitik Hondarribian, eta elizara eta jauregira daraman Kale Nagusian gora joan astiro-astiro. Paseo hori aski da ikusteko bizi-bizirik gure irudimenak lausoki bakarrik susmaturiko baina errealitatearen kolore erreal eta harrigarriz ezin jantzi izan duen mundua. (…) Horra hor Hondarribiaren xarma."

E. DOUSSAULT. Fontarabie en La Tour du Monde. Nº XXIX. (1873)

"Irunek ez du Frantziako herrien batere antzik; etxeen teilatuak haizemaile-itxuran doaz aurrera; teilek, ganbilak eta ahurrak txandakatuz, almena modukoak eratzen dituzte, morisko itxura bitxikoak. Balkoiak, oso irtenak, aspaldiko burdineria dute, eta hain arreta handiz forjatua, ezen harrigarria gertatzen baita Irun bezalako herri ahaztu batean, jada desagertua dagoen aberastasun handia delarik."

Teophile GAUTIER. Voyage en Espagne. (1840)

"Ezer ez da alaiago eta freskoagorik itsaso aldetik ikusitako Pasaia baino; ezer ez da latz eta ilunagorik mendialdetik ikusitako Pasaia baino. Etxe xarmagarri horiek, itsasoaren gainean hain alaiak, zuriak eta argitsuak, granito beltzezkaz egindako horma garai baino ez dira kale estu, bihurri eta erromatar bide bat bezala lauzaturiko honetatik ikusita, leiho karratu bakan batzuekin, harkaitzaren hezetasun-jarioez inpregnatuak, eta eraikin bitxien ilara ilun horretan, goierliebean zizelatuta, egundoko armarriak daude lehoien edo herkules irudien gainean kasket erraldoiz apainduta. Aurretik begiratuta txaletak dira; atzetik, gotorlekuak."

Victor HUGO. Alpes et Pyrenées. (1843)

"Zitadela bat, itsas portu txiki bat estu sartua, bi eliza, bi monasterio hutsik, itsasontzitegia, artilleria-piezek defendaturiko bi baluarte eta bala pila, paseoan dabilenak nahierara ikus ditzakeenak, zaintzaileak batere eragozpenik jarri gabe: horiek osatzen dute Donostiaren fisonomia materiala; fisonomia ideala zeruak, itsasoak, mendiek osatzen dute."

Emile BEGUIN. Voyage pittoresque en Espagne et en Portugal. (1848)

"Ibar zabalaren mendebaldeko muturrean, itsasoaren ondo-ondoan, zeru garbiaren pean, Zarautz hiria dago; bere perimetroan bederatzi kale daude, batzuk laburrak, baina guztiak ondo lerrokatuak eta batere maldarik gabe."

Semanario Pintoresco Español. (1851)

"Mendi garai bat, irekia badia txiki bat osatuz; aurrean piramide formako haitz-buru bat dago, ehun metroko dike baten bidez portuarekin komunikatua; ehun eta berrogeita hamar etxetxo, Gipuzkoako paisaia idilikoaren berdetasunean multzokatuta. Horra hor Getaria:"

Emile BEGUIN Voyage pittoresque en Espagne et en Portugal. (1848)

"Parrokia-eliza bikainak, San Pedrori eskainiak, arkitektura gotikoa du, eta oso sendoa eta aski handia da; eraikin ederra da, halaber, udaletxea. Gainerakoan, zenbait kale erregularrek osatzen dute herria: erdian harriztatuak daude, alboetan harlauza edo espaloiekin, eta herriaren erdi-erdian plaza dago."

Manual del viagero en las Provincias Vascongadas. (1847)

"Herri honen kokapena larria dela esan dezakegu, ez baitu eremurik zabaltzeko, ezta ere urrutira begiratzeko ostertzik, inguruko mendien artean estu-estu baitago. Hala ere, itxura pintoreskoa du gu iritsi ginen bidetik ikusita."

Juan MAÑÉ y FLAQUER. El Oasis. Viaje al país de los Fueros. (1877)

"Lekeitiok oso eraikin onak ditu, eta bere jauregi batzuk, gustu onagatik eta eraikuntzaren luxuagatik, Espainiako hiriburuan bertan egoteko modukoak dira; baina guztien artean nagusi, bere handitasunagatik, Adan de Yarza-tarrena, lorategiz eta parkez inguratua Zubieta deritzan parajean."

Juan E. DELMAS. Guía histórico-descriptiva del viajero en el Señorío de Vizcaya. (1864)

"Orokorrean etxeak nahiko onak dira, nahiz eta itxura kaskarrekoak ere asko izan; arrantzaleen etxeak dira, jende-mota horren bizileku, han herritar gehienak arrantzale baitira. Kaleak, malkarrean badaude ere, oso politak dira eta nahiko garbiak, arrantzale-herria izateko batez ere. Plaza erregularra da, eta bertan dagoen udaletxea oso ona eta aski handia."

Juan MAÑÉ y FLAQUER. El Oasis. Viaje al país de los Fueros. (1877)

"Hiri zaharreko etxeak, bidaiari batek dioenez, gehienak zurezkoak dira; alde berrikoak adreiluzkoak. Lehenengoek ez dute ez arte ez erosotasun handirik; berrietan berriz gustu onak aurrerapen handiak egin ditu."

Emile BEGUIN Voyage pittoresque en Espagne et en Portugal. (1848)

"Herri honetako etxeak, oro har, onak dira, kai edo moilakoak batez ere; eta kaleak, batzuk oso malkarrean egon arren, txukunak dira eta errekarri txikiz harriztatuak daude. Bere etxeetako asko armarridunak dira, harlandu finekoak, eta oraindik ere badituzte hormatan sartuta armarri eta apaingarri bitxiak, garai batean izandako bikaintasunaren erakusgarri."

Juan E. DELMAS Guía histórico-descriptiva del viajero en el Señorío de Vizcaya. (1864)